Gõ câu hỏi năng lực số là gì lên Google, phần lớn kết quả nói về học sinh, sinh viên và giáo viên. Chủ doanh nghiệp đọc xong thường vẫn chưa biết áp khái niệm đó vào công ty mình thế nào. Lý do khá đơn giản. Cùng một chữ "năng lực số" đang được dùng cho hai thứ khác nhau: năng lực của một người và năng lực của một tổ chức. Bài này tách hai nghĩa đó ra, rồi nói phần mà doanh nghiệp nhỏ thật sự cần quan tâm.
Nội dung bài viết
Năng lực số là gì: định nghĩa ngắn
Năng lực số là khả năng tiếp cận, hiểu, sử dụng, tạo ra và đánh giá thông tin qua công nghệ số, một cách an toàn và có hiệu quả. Nó không dừng ở chuyện biết bấm nút nào trên phần mềm.
Hiểu năng lực số là gì cho đúng thì phải thấy ba thành phần. Kiến thức là hiểu công cụ làm được gì và không làm được gì. Kỹ năng là dùng được nó vào việc thật. Thái độ là thói quen kiểm tra nguồn, giữ an toàn tài khoản, sẵn lòng học cách làm mới.
Một người thạo mạng xã hội chưa chắc có năng lực số tốt ở chỗ làm. Họ có thể lướt rất nhanh, nhưng vẫn không biết đặt tài liệu ở đâu để đồng nghiệp tìm được. Ngược lại, một kế toán ít dùng mạng xã hội lại có thể rất vững phần dữ liệu và bảo mật.
Vì sao cụm từ này xuất hiện khắp nơi từ năm 2025
Có hai mốc làm chữ "năng lực số" đi vào đời sống. Mốc thứ nhất là văn bản pháp quy. Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư 02/2025/TT-BGDĐT ngày 24/01/2025, quy định khung năng lực số cho người học. Thông tư có hiệu lực từ 11/03/2025.
Mốc thứ hai là một phong trào. Chiều 26/3/2025, Thủ tướng phát động phong trào "Bình dân học vụ số" để phổ cập kỹ năng số cho toàn dân. Phong trào hướng tới mọi người, không riêng học sinh.
Cả hai mốc đều nói về con người. Đó là lý do phần lớn kết quả tìm kiếm cho câu hỏi năng lực số là gì nghiêng về giáo dục.
Hai khung năng lực số cho con người, đặt cạnh nhau
Khung của Việt Nam dành cho người học có sáu miền năng lực, 24 năng lực thành phần, chia tám bậc từ cơ bản tới chuyên sâu. Khung được nhắc nhiều nhất thế giới là DigComp của Liên minh châu Âu. Bản mới nhất, DigComp 3.0 của Trung tâm Nghiên cứu Chung châu Âu, có năm lĩnh vực và 21 năng lực.
| Khung Việt Nam cho người học | DigComp 3.0 của châu Âu |
|---|---|
| Khai thác dữ liệu và thông tin | Tìm kiếm, đánh giá và quản lý thông tin |
| Giao tiếp và hợp tác trong môi trường số | Giao tiếp và hợp tác |
| Sáng tạo nội dung số | Tạo nội dung |
| An toàn | An toàn, sức khoẻ và sử dụng có trách nhiệm |
| Giải quyết vấn đề | Nhận diện và giải quyết vấn đề |
| Ứng dụng trí tuệ nhân tạo | Không tách riêng, lồng vào cả 21 năng lực |
Hai khung trả lời câu hỏi năng lực số là gì theo cùng một hướng, và gần như trùng nhau ở năm nhóm đầu. Khác biệt đáng chú ý nằm ở trí tuệ nhân tạo. Việt Nam tách thành một miền riêng. Châu Âu chọn cách đưa kiến thức về AI vào từng năng lực. Tên các lĩnh vực của DigComp ở bảng trên là bản dịch của người viết.
Năng lực số của doanh nghiệp là gì
Với doanh nghiệp, câu hỏi năng lực số là gì cần một câu trả lời khác. Năng lực số của doanh nghiệp là khả năng của cả tổ chức trong việc vận hành và làm ăn trên môi trường số. Nó không phải tổng điểm năng lực số của từng nhân viên cộng lại. Một công ty mười người đều giỏi công nghệ vẫn có thể vận hành rất rời rạc.
Ở cấp tổ chức, năng lực số nằm ở ba lớp:
- Phần nền. Tài khoản, tên miền, email, dữ liệu khách có đứng tên công ty không. Người nghỉ việc thì tài sản có ở lại không.
- Cách làm việc. Quy trình có thật sự chạy trên công cụ đã mua không, hay vẫn đi đường vòng qua tin nhắn cá nhân.
- Con người. Mỗi vị trí có biết dùng đúng phần công cụ mà việc của họ cần không.
Lớp thứ ba mới là chỗ khung cho người học chạm tới. Hai lớp đầu thì không khung cá nhân nào đo được.
Dấu hiệu công ty có công cụ mà thiếu năng lực số
Không cần thuộc định nghĩa năng lực số là gì mới nhận ra chỗ thiếu. Thiếu năng lực số hiếm khi lộ ra dưới dạng thiếu phần mềm. Nó hiện ra ở những chỗ có rồi mà không dùng, hoặc dùng mà không nối với nhau.
- Công ty có ổ lưu trữ chung, nhưng hợp đồng mới nhất vẫn nằm trong một nhóm chat.
- Công ty đã mua phần mềm quản lý, nhưng nhân viên vẫn làm báo cáo trên bảng tính riêng.
- Website có form liên hệ, nhưng thông tin khách gửi về một hộp thư không ai mở.
- Mật khẩu tài khoản quan trọng chỉ một người nhớ, và không ai bật xác minh hai bước.
Mỗi dấu hiệu nghe như một chuyện nhỏ. Gộp lại, chúng là khoảng cách giữa thứ công ty đã trả tiền và thứ công ty thật sự dùng được. Bài Lark là gì kể một ví dụ cụ thể: một nền tảng làm được rất nhiều việc vẫn chỉ đáng giá bằng phần đội ngũ chịu dùng.
Năng lực số khác chuyển đổi số ở đâu
Hai chữ này hay bị dùng thay cho nhau. Chuyển đổi số là việc doanh nghiệp làm: đưa quy trình, dữ liệu, kênh bán lên môi trường số. Năng lực số là thứ doanh nghiệp có, và nó quyết định việc chuyển đổi đó có đứng được hay không.
Nhà nước đã có công cụ đo phía chuyển đổi số. Bộ Thông tin và Truyền thông ban hành Quyết định 2158/QĐ-BTTTT ngày 07/11/2023. Quyết định phê duyệt đề án chỉ số đánh giá mức độ chuyển đổi số doanh nghiệp. Công cụ này hữu ích để biết mình đang ở mức nào so với doanh nghiệp cùng ngành.
Chỗ nó không trả lời là câu hỏi hằng ngày của một công ty nhỏ. Vì sao công cụ đã mua mà không ai dùng? Nếu người giữ tài khoản nghỉ việc thì sao? Đó là câu hỏi về năng lực số, không phải về mức độ chuyển đổi.
Hai cách hiểu lệch, và một giới hạn của bài này
Có hai cách trả lời lệch cho câu hỏi năng lực số là gì. Cách hiểu lệch thứ nhất cho rằng năng lực số là chuyện của trường học. Doanh nghiệp chỉ cần tuyển người biết dùng máy tính là đủ. Cách này bỏ qua hai lớp nền và cách làm việc, nơi phần lớn rủi ro nằm.
Cách hiểu lệch thứ hai cho rằng mua đủ công cụ là có năng lực số. Nó bỏ qua lớp con người. Công cụ mua về mà không ai dùng vẫn là chi phí, chỉ là trả bằng thời gian thay vì bằng tiền.
Giới hạn của bài này cũng cần nói rõ. Hiện chưa có một khung năng lực số chính thức được dùng rộng rãi cho doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam. Ba lớp nêu ở trên là cách nhìn của người viết, dựa trên các khung cho con người và quan sát thực tế. Nó giúp đặt câu hỏi đúng, chưa phải một thang chấm điểm.
Năm câu tự kiểm năng lực số của công ty
Biết năng lực số là gì mới là bước đầu. Không cần khung nào để đi bước tiếp theo. Năm câu dưới đây đủ để thấy công ty đang hở ở lớp nào:
- Tên miền, email và các tài khoản quan trọng đang đứng tên công ty hay tên một người?
- Một hợp đồng ký tháng trước, mất bao lâu để tìm ra bản cuối?
- Công cụ nào công ty đang trả tiền mà ít hơn một nửa đội ngũ thật sự dùng?
- Khách để lại thông tin trên website thì ai biết, và biết sau bao lâu?
- Nhân viên mới cần bao nhiêu ngày để dùng được các công cụ chung?
Business First, Tech Second áp vào đây rất thẳng. Hỏi công ty đang làm việc thế nào trước, rồi mới hỏi thiếu công cụ nào. Bài số hoá cho doanh nghiệp mới thành lập đi chi tiết vào phần nền, lớp đầu tiên trong ba lớp.
Nếu muốn có người nhìn cùng
THE NEXOVA, công ty năng lực số tại TP.HCM, xem năng lực số là một trong ba trụ cột, cùng với nền tảng số và tự động hoá. Chúng tôi có buổi rà soát 30 phút miễn phí với người thật. Buổi đó nhìn phần nền công ty đang có, đi qua năm câu tự kiểm ở trên, rồi nói thẳng nên làm gì trước. Có khi câu trả lời là chưa cần mua thêm gì, và chúng tôi nói đúng như vậy. Đặt buổi rà soát qua trang liên hệ.
